Prawo wobec problemu przemocy w rodzinie

Przemoc domowa jest przestępstwem!


Podstawowym przepisem prawa karne­go materialnego, związanym z zagadnieniem przemocy w rodzinie, jest art. 207 Ko­deksu Karnego (dalej: k.k.) - przestępstwo znęcania. Przewiduje on karę za znę­canie się fizyczne i psychiczne nad osobą najbliższą, małoletnią, nieporadną, zależną. Znęcanie jest kategorią zbiorczą - może obejmować szereg zachowań, które rozpatry­wane osobno, będą stanowić inne przestępstwa np. uszkodzenie ciała, groźby karal­ne. Aby przyjąć, że doszło do znęcania w rozumieniu prawa karnego, konieczny jest jakiś czas jego trwania - zasadniczo nigdy nie będzie to kwestia np. jednego dnia. Zachowania będące przemocą w rodzinie mogą być wówczas ścigane z osobna, jeżeli było to pojedyncze zdarzenie, bądź uznane za element składowy przestępstwa znęca­nia. Przykładowo, jeżeli sprawca jednokrotnie znieważy pokrzywdzoną, zostanie ska­zany za przestępstwo znieważenia, jeżeli jeden raz będzie jej groził pobiciem, zostanie skazany za groźby karalne, jeżeli jednak znieważania i gróźb dopuszczał się wiele razy, jego zachowanie będzie zakwalifikowane jako przestępstwo znęcania.

! Nie ma przestępstwa znęcania, gdy dwie osoby znęcają się wzajemnie nad sobą. Udowadnianie, że akty przemocy, groźby, zniewagi były obustronne jest częstą meto­dą obrony osób oskarżonych o znęcanie.

Obok znęcania w rodzinie dochodzi także do innych ściganych prawem przestępstw takich jak np.

  1. pozostawianie osoby, co do której istnieje obowiązek sprawowania opieki, w sytuacjach bezpośrednio zagrażających jej życiu lub zdrowiu (art. 160 §2 k.k.)
  2. grożenie popełnieniem przestępstwa na szkodę innej osoby lub osoby najbliższej, jeśli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadniona obawę, że zostanie spełniona (art. 190 k.k.)
  3. zmuszanie do określonych zachowań (art. 191 §1 k.k.)
  4. zgwałcenie (art. 197 k.k.)
  5. nakłanianie i zmuszanie do czynów nierządnych przy wykorzystaniu stosunku zależ­ności (art. 199 k.k.)
  6. doprowadzenie małoletniego poniżej lat 15 do obcowania płciowego lub do podda­nia się czy wykonania innej czynności seksualnej lub utrwalanie treści pornogra­ficznych z udziałem małoletniego (art. 200 k.k.)
  7. rozpijanie małoletniego w drodze dostarczania napoju alkoholowego, ułatwiania lub nakłaniania do spożycia takiego napoju (art. 208 k.k.)
  8. uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego (art. 209 k.k.)
  9. porzucenie małoletniego lub osoby nieporadnej pod względem psychicznym lub fizycznym (art. 210 k.k.)
  10. uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego lub osoby nieporadnej pod względem psychicznym czy fizycznym wbrew woli osoby powołanej do opieki czy nadzoru (art. 211 k.k.)
  11. naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.)
  12. kradzież na szkodę osoby najbliższej (art. 278 § 4 k.k.) lub kradzież z włamaniem (art. 279 k.k.)
  13. przywłaszczenie (art. 284 k.k.) lub niszczenie mienia (art. 288 k.k.)

 

POSTĘPOWANIE KARNE W PRZYPADKU PRZEMOCY W RODZINIE

Pokrzywdzony w procesie karnym to osoba, bezpośrednio dotknięta przestęp­stwem, której to przestępstwo bezpośrednio wyrządziło albo mogło wyrządzić szkodę (art. 49 Kodeksu Postępowania Karnego – dalej: k.p.k.). Co do ofiary przemocy w ro­dzinie nie ma wątpliwości, iż będzie ona pokrzywdzoną.


Etapy postępowania karnego.  

I. Postępowanie przygotowawcze

Postępowanie przygotowawcze może być prowadzone w formie dochodzenia (tak będzie najczęściej w sprawach o znęcanie) lub śledztwa. Prowadzi je policja lub prokurator. Przestępstwo z art. 207 k.k. powinno być w świetle prawa ścigane z urzędu – prokurator i policja prowadzą postępowanie niezależnie od woli i zgody osoby pokrzywdzonej. Wycofanie skargi lub odmowa zeznań nie stanowi podsta­wy do umorzenia postępowania, jeśli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że doszło do przestępstwa. Możliwe jednak, że wówczas brak będzie jakichkolwiek dowodów przestępstwa. Regułą jest wszczynanie przez organy ścigania (policję, prokurato­ra) postępowania z urzędu w razie ujawnienia przestępstwa. W przypadku przemo­cy domowej jednak najczęstszą praktyką będzie oczekiwanie na zgłoszenie prze­stępstwa przez pokrzywdzonego. Wynika to między innymi ze specyfiki spraw karnych o znęcanie – do prowadzenia takich spraw konieczna jest i współpraca i konsekwencja osoby pokrzywdzonej!
Istnieją rodzaje przestępstw, wymagające złożenia przez pokrzywdzonego wniosku o ściganie, jak np. zgwałcenie, kradzież i przywłaszczenie na szkodę osoby najbliższej. Po złożeniu takiego wniosku postępowanie toczy się z urzędu.
Istnieje także kategoria przestępstw, ściganych z oskarżenia prywatnego – po­krzywdzony musi wnieść prywatny akt oskarżenia. Z przestępstw, dotyczących przemocy domowej są to: lekki uszczerbek na zdrowiu („do 7 dni”) – art. 157 § 2 k.k., znieważenie – art. 216 k.k., naruszenie nietykalności cielesnej – art. 217 k.k. Od prywatnego aktu oskarżenia pobierana jest opłata. Najczęstsze jednak są przestępstwa ścigane z urzędu. Po złożeniu zawiadomie­nia – można złożyć je ustnie do protokołu (np. na posterunku policji) lub pisemnie (forma dowolna, podać trzeba sprawcę, ofarę, dane o ich zamieszkaniu, zwięzły opis zdarzeń, ewentualnie wskazać świadków) może dojść do:

a. odmowy wszczęcia postępowania – wówczas w terminie 7 dni należy wnieść
zażalenie (zgodnie z pouczeniem, zawartym w piśmie)

b. wszczęcia postępowania przygotowawczego (dochodzenia lub śledztwa)Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym zawsze jest stroną – może dzięki temu:

  1. zgłaszać wnioski dowodowe, wnioski co do treści wyroku,
  2. korzystać z pomocy pełnomocnika (adwokata) – odpłatnie lub, jeżeli wyka­że (udokumentuje!), iż go na to nie stać, pełnomocnik może zostać wyznaczony z urzędu,
  3. zaskarżać decyzje procesowe, działające na jego niekorzyść.

Już na etapie postępowania przygotowawczego wobec sprawcy mogą zostać za­stosowane tzw. środki zapobiegawcze – najbardziej znanym jest tymczasowe areszto­wanie; często spotykany jest także dozór policji. Nie jest to kara, ale środek, mający umożliwić prawidłowe prowadzenie postępowania karnego.
Postępowanie przygotowawcze może zakończyć się (zasadniczo) dwojako: bądź umorzeniem (wówczas pokrzywdzony ma 7 dni na wniesienie zażalenia), bądź skiero­waniem aktu oskarżenia do sądu.


II. Postępowanie przed sądem – rozprawa główna

Aby na tym etapie postępowania pokrzywdzony miał jakieś prawa, musi zade­klarować swój udział w sprawie jako oskarżyciel posiłkowy – zostaje wówczas stroną w postępowaniu sądowym, może zgłaszać wnioski dowodowe, wnioski końcowe, skła­dać środki zaskarżenia. Ostatnim momentem, kiedy można zgłosić chęć występowa­nia w charakterze oskarżyciela posiłkowego, jest rozpoczęcie rozprawy. Sędzia zawsze zadaje pokrzywdzonemu pytanie, czy chce on występować w tym charakterze, jednak w przypadku pokrzywdzonych, którzy mogliby „stracić głowę” na rozprawie zalecane jest złożenie oświadczenie o udziale jako oskarżyciel posiłkowy przed rozprawą, w pi­semnej formie na dziennik podawczy.
Postępowanie sądowe kończy się wyrokiem – bądź stwierdzającym winę (skazanie lub warunkowe umorzenie postępowania karnego), bądź – rzadko! – uniewinniającym. Wyrok nie jest prawomocny, staje się prawomocny bądź wtedy, gdy żadna ze stron nie wniesie apelacji, bądź gdy sąd odwoławczy – mimo apelacji – utrzyma go w mocy. Prawomocny wyrok – nawet, jeżeli strony mają jeszcze prawo do kasacji – może już podlegać wykonaniu.


III. Postępowanie wykonawcze

Jest to etap wyegzekwowania orzeczonej kary i nadzoru nad zachowaniem ska­zanego podczas okresu próby. Na tym etapie pokrzywdzony nie jest już stroną. Może jednak informować sąd, który wydał wyrok, o zachowaniu skazanego – np. gdy ten nie realizuje obowiązków, orzeczonych przez sąd w wyroku.


Obowiązki i uprawnienia pokrzywdzonego
We wszelkich pismach pokrzywdzony powinien wskazać swój adres do doręczeń. W wypadkach przemocy domowej najlepiej wskazać inny adres, niż ten, pod którym mieszkają i ofiara i sprawca. Może to być adres znajomych, rodziny, miejsca pracy – byle pokrzywdzony miał możliwość szybkiego odebrania awizowanych przesyłek. Jeżeli pokrzywdzony nie chce wskazywać żadnego adresu w obawie przed zemstą sprawcy, ma dwie możliwości:

1. Ponieważ  pokrzywdzony  zawsze  jest  świadkiem,  może  zastrzec  swoje  dane adresowe do wyłącznej wiadomości sądu i prokuratora. Należy to zrobić przy pierwszym przesłuchaniu, tak aby adres ten nie pozostał przypadkiem gdzieś w aktach sprawy (art. 191. § 3 k.p.k.)

2. Konsekwencją tego przepisu jest możliwość wskazania przez pokrzywdzonego adre­su na poste restante lub skrytkę pocztową. Pokrzywdzony może spotkać się w postępowaniu karnym z decyzjami dla niego niekorzystnymi – z odmową wszczęcia postępowania, umorzeniem postępowania, wy­rokiem uniewinniającym lub nadmiernie łagodnym. Przysługuje mu wówczas (co do wyroku tylko wtedy, gdy jest oskarżycielem posiłkowym) prawo wniesienia środka od­woławczego:

a. od postanowienia może wnieść zażalenie; termin do wniesienia wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia; wnosi się je za pośrednictwem prokuratora, który je wydał lub zatwierdził (a więc na dziennik podawczy tej prokuratury), do prokuratora nad­rzędnego; w przypadku spraw o znęcanie zażalenie należy zatytułować np. ”Prokurator Okręgowy w Nowym Sączu za pośrednictwem Prokuratora Rejonowego w Limanowej”.

b. od wyroku służy apelacja; aby ją wnieść, należy w terminie 7 dni od jego ogło­szenia złożyć wniosek do sądu, który wydał wyrok, o doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem; od chwili doręczenia w ciągu 14 dni należy na dziennik podawczy tego sądu, który wyrok wydał, złożyć pisemną apelację; zatytułować należy np. „Sąd Okręgowy w Nowym Sączu za pośrednictwem Sądu Rejonowego w Limanowej”.
 

Wynik postępowania karnego.
Jeżeli prokurator zdecyduje się wnieść akt oskarżenia – zazwyczaj zapada przed sądem wyrok skazujący, uniewinnienie oskarżonego zdarza się stosunkowo rzadko. Należy być przygotowanym, że sprawca przestępstwa znęcania – jeżeli nie był wcześniej karany – otrzyma wyrok w zawieszeniu tzn. sąd wymierzy mu karę po­zbawienia wolności np. 2 lat, zawieszając warunkowo jej wykonanie na okres próby, wynoszący np. 5 lat. Nie oznacza to bezkarności sprawcy. Na oskarżonego może zo­stać nałożony szereg obowiązków, których musi przestrzegać w okresie próby, zaś ich nieprzestrzeganie może być podstawą do odwieszenia kary – czyli do zarządzenia jej wykonania.
Zawieszając wykonanie kary na okres próby, sąd zobowiązuje sprawcę do określo­nych zachowań np. informowania sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby, przepro­szenia pokrzywdzonego, wykonywania ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzy­manie innej osoby, wykonywania pracy zarobkowej, do nauki lub przygotowania się do zawodu, powstrzymania się od nadużywania alkoholu lub używania innych środków odurzających, poddania się leczeniu, w szczególności odwykowemu lub rehabilitacyj­nemu, albo oddziaływaniom terapeutycznym lub uczestnictwu w programach korekcyjno-edukacyjnych, powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, powstrzymywania się od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób, opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzo­nym, innego stosownego postępowania w okresie próby, jeżeli może to zapobiec popeł­nieniu ponownie przestępstwa (art. 72 § 1 k.k.). Niewykonanie nałożonego obowiązku w okresie próby może spowodować „odwieszenie” orzeczonej kary, czyli zarządzenie jej wykonania (art. 75 k.k.). Jedyny wypadek, kiedy sąd musi zarządzić wykonanie kary to sytuacja, w której skazany w okresie próby popełnił podobne przestępstwo umyślne, za które orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności (przepis art. 75 § 1 k.k. stanowi, że „sąd zarządza”, a nie że „może zarządzić”) Inne zachowania skazanego mogą, ale nie muszą spowodować „odwieszenie”.
Podobne w skutkach jest warunkowe umorzenie postępowania karnego – na spraw­cę może zostać wówczas nałożona część obowiązków, wyliczonych w art. 72 k.k. W razie dalszego, nagannego zachowania sprawcy sąd może (a niekiedy – musi) podjąć na nowo umorzone warunkowo postępowanie. Decyzje o zarządzeniu wykonania kary lub podjęciu postępowania warunkowo umo­rzonego zapadają w postępowaniu wykonawczym. Zasadniczo orzeka w nim ten sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Pokrzywdzony nie jest już stroną, ale może zawiadamiać sąd np. o tym, że skazany nadal znęca się nad nim. Pomocny może być kontakt z kuratorem, o ile skazany został oddany pod jego dozór – kurator ma sporo uprawnień w postępowaniu wykonawczym, w tym możliwość wnioskowania o „odwie­szenie” wyroku.
Ponieważ wyrok skazujący za znęcanie może obejmować okres aż do daty wyroku, zachowania sprawcy, które mają miejsce później, są kolejnym przestępstwem. Należy wówczas ponownie złożyć zawiadomienie o przestępstwie oraz poinformować sąd, któ­ry może „odwiesić” karę.


Dowody
Szczególnym problemem w przypadku spraw o znęcanie jest brak dowodów - najczęściej jedynym dowodem są zeznania osoby pokrzywdzonej. Należy pamię­tać, że nie ma „zamkniętego” katalogu możliwych dowodów i każdy dowód zgłoszo­ny powinien być przez organy ścigania oceniony. Dowodami mogącymi świadczyć o znęcaniu mogą być np.: nagrania awantur, zabezpieczone dowody rzeczowe w postaci podartych ubrań, śladów krwi na ubraniu, zniszczonego sprzętu, odniesio­ne widoczne obrażenia, rany - sfotografowane lub pokazane osobom, które mogą to potem potwierdzić, zaświadczenia i obdukcje lekarskie, rachunek z Izby Wytrzeźwień, zeznania świadków, w tym przesłuchanie funkcjonariuszy Policji, którzy interweniowali w mieszkaniu stron czy przedstawicieli innych służb, które podejmowały w tym wypad­ku działania. Najczęściej dowody są dopuszczane przez organy prowadzące postępowanie karne z urzędu, bez oczekiwania na inicjatywę stron (zupełnie odwrotnie jest w większo­ści spraw cywilnych - tam sąd nie zrobi niczego bez wniosku). Pokrzywdzony może zgłaszać wnioski dowodowe, jeżeli policja, prokurator czy sąd nie przeprowadzą do­wodu z własnej inicjatywy. Wniosek taki może zostać oddalony jedynie w kilku ści­śle określonych wypadkach: gdy przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne, okoliczność, która ma być udowodniona, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia spra­wy albo jest już udowodniona zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy, dowód jest nieprzydatny do stwierdzenia danej okoliczności, dowodu nie da się przeprowadzić, wniosek dowodowy w sposób oczywisty zmierza do przedłużenia postępowania. W pozostałych sytuacjach dowód powinien być uwzględniony. Niedopuszczal­ność przeprowadzenia dowodu to stosunkowo rzadkie przypadki (np. przesłu­chanie duchownego co do kwestii, o których dowiedział się podczas spowie­dzi). Nieprzydatność dowodu musi być całkowita, generalna w tym znaczeniu, że np. zaświadczenie od dentysty nie jest przydatne do stwierdzenia znęcania psychicznego. Niemożliwość przeprowadzenia dowodu może zachodzić np. w razie śmierci świadka.
Nie ma np. granicy wieku małoletnich świadków, ale w zależności od ich poziomu rozwoju dowód z ich przesłuchania może być „nieprzydatny do stwierdzenia danej oko­liczności”. Na pewno nie można oddalić wniosku o przesłuchanie świadka małoletniego, obecnego w czasie awantur domowych, na zasadzie takiej, że „świadek najprawdo­podobniej nie posiada istotnych informacji…” (organy postępowania winny sprawdzić w razie takiej wątpliwości, czy posiada - a więc - dopuścić dowód i przesłuchać świadka). Na postanowienie o oddaleniu wniosku dowodowego zażalenie nie przysłu­guje, zatem należy zarzuty do takiego oddalenia zamieścić bądź w zażaleniu na umorzenie postępowania (jeżeli stało się tak w dochodzeniu lub śledztwie), bądź w apelacji (jeżeli niesłusznie nie dopuścił dowodu sąd).
 

Środki odwoławcze.
Ponieważ postępowanie przygotowawcze często jest umarzane czy też nie wszczy­nane „na próbę”, zażalenie na takie postanowienia warto wnosić. Rzadziej zajdzie po­trzeba wniesienia apelacji - zwykle bowiem wyroki są skazujące, ewentualnie można wnosić apelację na zasadzie zbytniej łagodności kary. W środku odwoławczym warto wskazać, jakiego uchybienia dopuścił się prokurator czy też sąd, dobrze wskazać również, w jaki sposób miało to wpływ na treść zaskarża­nej decyzji. Jeżeli postanowienie zawiera uzasadnienie, przed sporządzeniem zażalenia należy dokładnie je przeanalizować. Nie sposób wyliczyć wszystkich możliwych, zatem poniższy katalog dotyczy najbardziej przydatnych: • zbyt pobieżna, mało wnikliwa ocena dowodów bądź zaniedbanie wyjaśnienia wszystkich okoliczności danej sprawy- wówczas można w zażaleniu wskazać nowe dowody:

  1. bezpodstawne oddalenie wniosku dowodowego
  2. zbyt szerokie zastosowanie zasady domniemania niewinności i tłumaczenia wątpli­wości na korzyść oskarżonego
     

Wątpliwości powinny być takie, aby nie dały się usunąć - zatem organy postępowa­nia powinny podjąć czynności celem ich usunięcia, np. przesłuchać innych świadków.


Konsekwentne działania pokrzywdzonego
W sprawach o znęcanie istotne jest nie tylko, aby pokrzywdzony był zdecydowa­ny złożyć zawiadomienie o przestępstwie, ale również to, by zeznawał konsekwentnie i nie odwołał już swoich zeznań. W sytuacji, gdy pokrzywdzony jest jedynym świad­kiem, a zarazem osobą najbliższą wobec sprawcy może skorzystać z prawa do od­mowy zeznań - wówczas odpada jedyny dowód w sprawie! Z tego powodu oraz z uwagi na cytowaną wyżej zasadę tłumaczenia wątpliwości na korzyść oskarżonego, sprawa, w której pokrzywdzony zmieni zeznania lub odmówi ich złożenia jest już właś­ciwie nie do wygrania dla pokrzywdzonego!

 

NIEKTÓRE SPRAWY CYWILNE I RODZINNE

Postępowanie jest bardziej sformalizowane od karnego (przynajmniej z punktu wi­dzenia strony), sąd zasadniczo niczego nie zrobi z urzędu, w tym nie przeprowadzi dowodów, których strony nie zawnioskują (wyjątek - postępowanie opiekuńcze w są­dzie rodzinnym), zatem strona musi sama zgłaszać dowody, nie zrobi tego za nią żaden organ państwowy. Zasadą jest także, że jeżeli ktoś coś twierdzi, musi swoje twierdze­nie udowodnić. Wytoczenie sprawy jest odpłatne - konieczne jest wniesienie opłaty sądowej (zwanej dawniej wpisem), jeśli się jej nie uiści, sąd wezwie do wniesienia opłaty. Jeżeli składającego pismo do sądu nie stać na opłatę, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów. Wówczas otrzyma od sądu druk oświadczenia, które należy wypełnić i odesłać sądowi w terminie siedmiu dni. Należy pamiętać, że nawet jeśli sąd zwolni kogoś od ponoszenia kosztów, zwolnienie dotyczy jedynie kosztów należnych sądowi. Od zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi (np. poniesionych przez niego kosz­tów pomocy adwokackiej) w razie przegrania sprawy sąd nie może zwolnić. Postępowanie cywilne dzieli się na dwie gałęzie: postępowanie procesowe i postępowanie nieprocesowe. W procesie strona, która się czegoś domaga, to powód. Przeciwnik nosi nazwę pozwanego. W trybie procesowym rozpoznawane są m.in. spra­wy o rozwód, alimenty, ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami, eksmisję, odszkodowanie.
W postępowaniu nieprocesowym nie ma pozwu - sprawę inicjuje wniosek, ten kto występuje z nim do sądu, nosi nazwę wnioskodawcy. W niektórych przy­padkach postępowanie nieprocesowe może zostać z urzędu wszczęte przez sąd (np. w sprawie władzy rodzicielskiej). Pozostałe strony postępowania nazywani są uczestnikami. W „nieprocesie” rozpoznawane są m. in. sprawy o podział majątku, opie­kuńcze, o leczenie przymusowe alkoholizmu, niektóre sprawy o separację. Po wpłynięciu pozwu (wniosku) sąd sprawdza, czy jest on opłacony i czy nie zawiera innych braków. W razie stwierdzenia takich braków, wzywa do ich uzupełnienia. Jeśli powód (wnioskodawca) nie uzupełni ich w terminie, sąd zarządza zwrot pozwu (wnio­sku) - od takiej decyzji przysługuje zażalenie. Zwrócone pismo nie wywołuje żadnych skutków, czyli tak jakby w ogóle nie zostało wniesione. Najczęściej nie ma możliwości wskazania adresu do doręczeń na poste restante czy skrytkę pocztową. Jeżeli strona  nie chce prawdziwego adresu podawać, jedynym wyjściem jest przeglądanie akt w sądzie (wówczas nie rzadziej niż co kilka dni!) w celu sprawdzenia, czy nie została wydana jakaś nowa decyzja procesowa.
Wyrok, zasądzający świadczenie pieniężne, musi zostać opatrzony tzw. klauzulą wykonalności, zanim komornik przystąpi do jego wykonywania. O klauzulę należy wy­stąpić do sądu, i dopiero z takim odpisem wyroku udać się do komornika. Zasadą jest, iż klauzulę taką otrzymać może dopiero wyrok prawomocny (gdy nikt nie wniósł apela­cji lub mimo wniesienia apelacji została ona oddalona). W niektórych wypadkach wyrok już w pierwszej instancji jest opatrywany rygorem natychmiastowej wykonalności (tak w sprawach o alimenty).
Sprawa o roszczenia pieniężne może zostać załatwiona ugodą sądową. Sąd nie wydaje wówczas wyroku, ale odpis protokołu z treścią ugody może zostać opatrzony klauzulą wykonalności i jest tak jak wyrok podstawą prowadzenia egzekucji.


Sprawa o rozwód.
Orzeka w niej sąd okręgowy. Opłata jest stała i wynosi 600 zł. Przesłanką rozwodu jest zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego (emocjonalnego, fizycznego i gospodarczego). Ważne również, by rozwód nie był zagrożeniem dobra małoletnich dzieci, gdyż to stanowi przeszkodę dla orzeczenia rozwodu. Orzeczenie rozwodu ozna­cza rozwiązanie małżeństwa i ustanie wspólności majątkowej.
Kwestia winy jest istotna tylko z punktu widzenia przyszłych alimentów pomiędzy rozwiedzionymi małżonkami – chodzi tutaj o to, który z małżonków winny jest rozkła­du pożycia, więc nie wystarczy samo stwierdzenie znęcania – musi ono mieć związek z rozkładem pożycia. W wyroku rozwodowym sąd musi orzec o alimentach i o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi, małoletnimi dziećmi stron. W czasie trwania sprawy rozwodowej nie można wytoczyć odrębnej sprawy o alimenty czy też o władzę rodzicielską.
Bardzo podobne w skutkach jest orzeczenie separacji. Ma ono wszystkie skut­ki rozwodu, z tym że małżeństwo trwa nadal i łatwiej odwrócić stan separacji, niż rozwód (przy rozwodzie - konieczne jest po prostu ponowne zawarcie małżeństwa). Dla orzeczenia separacji wystarcza zupełny rozkład pożycia, nie musi on być trwa­ły. W wypadku sporu pomiędzy stronami, konieczny jest pozew o separację, sąd rozstrzyga w procesie, opłata wynosi 600 zł. Jeżeli sprawa nie jest sporna, a małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci i są zgodni co do tego, że chcą separacji, konieczny jest nie pozew, a wniosek, zaś opłata wynosi 100 zł.


Ustanowienie rozdzielności majątkowej.
Należy wyraźnie rozróżnić wspólność majątkową (czyli małżonkowie zarabiają nie na własny, osobisty majątek, ale na majątek wspólny; do stycznia 2005r. oznaczało to również wspólną odpowiedzialność za długi) od majątku wspólnego (czyli majątku, ja­kiego małżonkowie dorobili się trakcie małżeństwa). Podział majątku bez rozdzielności majątkowej nie jest dopuszczalny. Wspólność majątkową znosi wyrok rozwodowy – z datą wydania. Można dochodzić samego zniesienia wspólności, bez orzeczenia rozwodu, i wówczas, w wyjątkowych wypadkach, możliwe jest zniesienie jej z datą wsteczną. Ważnym powodem jest m.in. faktyczna separacja stron – tzn. strony pozostają formalnie w związku małżeńskim, ale nie mieszkają razem. Orzeka w takiej sprawie sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich (więc postępo­wanie będzie najczęściej o wiele szybsze niż rozwodowe!), opłata wynosi 200 zł.


Dochodzenie alimentów.
Postępowanie jest wolne od kosztów, orzeka w nim sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich. Pomiędzy małżonkami wysokość alimentów zależy od tzw. zasady równej stopy życiowej małżonków, zaś w wypadku małoletnich dzieci zakres świadczeń ali­mentacyjnych zależy od ich usprawiedliwionych potrzeb oraz od możliwości zarobko­wych i majątkowych osoby zobowiązanej do alimentowania. Sąd ustala potencjalne możliwości zarobkowe pozwanego, biorąc pod uwa­gę wykształcenie i doświadczenie zawodowe oraz kwestię pełnosprawności. Nie jest natomiast dla samego zasądzenia alimentów istotne, czy w danej chwili pozwa­ny pracuje. Istnieją także szczególne przepisy, umożliwiające uzyskanie alimentów z pominięciem komornika. Konieczne jest jednak, aby małżonkowie pozostawali we wspólnym pożyciu, a ten, który ma płacić, musi pracować legalnie.
W przypadku dłużnika alimentacyjnego, zatrudnionego na podstawie umowy o pra­cę, alimenty mogą być egzekwowane poprzez złożenie wyroku (lub ugody) opatrzonej klauzulą wykonalności u pracodawcy (art. 88 kodeksu pracy).


Sprawa o eksmisję.
Orzeka w niej sąd rejonowy - wydział cywilny. Opłata od pozwu wynosi 200 zł. Kwe­stię eksmisji reguluje art. 13 ustawy z dnia 21 czerwca 2001r. o ochronie praw loka­torów… (Dz. U. z 2001r., nr 71, poz. 733) Lokatorem w rozumieniu ustawy jest osoba, zajmująca lokal na podstawie innego tytułu niż własność (np. najem, spółdzielcze pra­wo lokatorskie). Nie ma zatem możliwości eksmitowania właściciela. W takiej sytuacji jedynym rozwiązaniem - po orzeczeniu rozwodu lub zniesienia wspólności majątkowej, jest skierowanie do sądu wniosku o podział majątku wspólnego.


Podział majątku dorobkowego.
Orzeka sąd rejonowy – wydział cywilny. Opłata wynosi 1000 zł, chyba że strony we wniosku umieściły zgodny plan podziału - wówczas opłata wynosi 300 zł. W tego typu sprawie pismem, wszczynającym postępowanie, jest wniosek (nie pozew).Sprawy tego typu są kosztowne z uwagi na konieczną wycenę wartości majątku (biegły).


Sprawy opiekuńcze.
Orzeka sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich. Postępowanie może toczyć się na wniosek lub z urzędu, zaś zasadą jest dobro małoletnich. Jeżeli więc okaże się, że oprócz znęcania rodzina żyje poniżej minimum socjalnego i nie ma warunków do wychowywania dzieci (np. nie ogrzewany domek na działce), sprawa może skończyć się odebraniem władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Władza rodzicielska może zostać ograniczona postanowieniem sądu. Sąd może oddać wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, drugiemu pozostawiając jedynie prawo do współdecydowania o najważniejszych sprawach dziecka. Najdalszą ingerencją jest pozbawianie władzy rodzicielskiej. Postępowanie opiekuńcze jest wolne od kosztów.

 

PISMA PROCESOWE – ZASADY OGÓLNE.

Dochodzenie swoich praw przed sądem często wymaga formułowania pism (tzw. pisma procesowe). Warto zatem wspomnieć o kilku najważniejszych zasadach ich sporządzania. Treść. Pisma procesowe powinny z jednej strony zawierać wszystkie informacje przydatne sądowi (także prokuratorowi, policji), ale powinny być zwięzłe, a zawarte w nich informacje powinny dotyczyć sprawy, nie należy pisać rzeczy „nie na temat”. Pisma zbyt długie, napisane zbyt „kwiecistym” stylem mogą spowodować, że infor­macje naprawdę istotne zostaną przeoczone. Każde pismo powinno zawierać odręczny podpis.